• ایمیل
  • پرینت
  • آدرس خلاصه

کد خبر: 91282

مسعود خوانساری

رنج اقتصاد ایران

یادداشت اقتصادی// اخیرا خبری منتشر شده که نشان می دهد حدود ۱.۵ میلیون ایرانی در آستانه مهاجرت قرار گرفته اند. صرف نظر از اینکه این خبر تا چه اندازه به واقعیت نزدیک باشد، می توان بیان داشت که مهاجرت و به خصوص مهاجرت نخبگان در ایران به مساله ای جدی تبدیل شده است که باید در مورد آن فکر کرد

بخش قابل توجهی از این مشتاقان مهاجرت را جمعیت جوان تحصیلکرده ای تشکیل می دهند که سال ها نظام آموزشی کشور برای پرورش آنها هزینه پرداخته و حالا آنها پیش از آنکه بازدهی مناسبی برای اقتصاد ملی داشته باشند، دقیقا قبل از فصل شکوفایی، مرزهای این کشور را ترک می کنند. چند هفته قبل گزارشی در یکی از رسانه های کشور منتشر شده بود که نشان می داد از برندگان چند دوره المپیادهای علمی کشور که جمعیت شان به ۱۵۰ نفر می رسید، به غیر از یک نفر ۱۴۹ نفر دیگر مهاجرت کرده اند. آیا این اتفاق را تنها می توان به عنوان یک مشکل عادی عنوان کرد؟

موضوع مهاجرت تنها یک بحث انسانی و محدود به حوزه های جامعه شناسی نیست. مهاجرت برای اقتصاد ایران خسارت های مالی به همراه دارد. به این نکته نیز باید توجه داشت که مهاجرت گسترده شهروندان چند اثر جانبی غیرقابل انکار دارد که برخی از آنها چنین اند:

اول: افراد باقی مانده و به خصوص نیروهای کارآزموده دائما با خود در این کلنجار هستند در صورتی که مانند هم دوره ای ها یا همکارانشان مهاجرت می کردند، فرصت بهتری برای زندگی داشتند. محصول این فکر کاهش میزان علاقه و تمایل آنها به کار فعلی شان است و در نتیجه میزان بهره وری به شدت کاهش می یابد.

دوم: مهاجرت اساسا یک پدیده اقتصادی و اجتماعی نامطلوب است، چراکه فرد مهاجر اثرات غیرقابل انکاری در حلقه اطرافیان خود دارد. به این معنا که نباید انتظار داشت در صورت مهاجرت یک عضو خانواده، دیگر اعضا هیچ واکنش احساسی و عاطفی نداشته باشند و بنابراین تا یک دوره بسیار مشخص زمانی، تمامی اعضای خانواده از نظر فکری و عاطفی درگیر فرد مهاجر می مانند و در نتیجه ذهن شان برای عمل به برنامه های کاری خلاقانه یا رو به جلو مهیا نیست.

سوم: فضای اقتصاد جهانی سراسر رقابت است. وقتی ما جوان نخبه ای را به کشورهای منطقه یا اروپایی می فرستیم، در واقع امکان تولید کالا، صنعت یا محصولی را به آن کشور داده ایم و دقیقا همان امکان را از خودمان سلب کرده ایم. مهاجرت را تنها به نیروهای دانشگاهی خلاصه نکنید و تصور کنید که یک قالیباف یا یک طراح نخبه ایرانی به آن سوی مرزها می رود. محصول این است که کشور هدف، حالا یک بافنده ماهر فرش پیدا کرده و می تواند تولید قابل عرضه داشته باشد و ما هم دیگر آن استعداد و امکان را نداریم. به معنایی در عرصه رقابت، بازی به نفع طرف های مقابل تغییر می کند. در مورد پسته و فرش هم این اتفاق رخ داده و کشورهای دیگر از وجودشان بهره مند شده اند.

در مورد ایران آمارهای دقیقی وجود ندارد به طوری که برخی برآوردها نشان می دهد نزدیک به ۵.۵ میلیون نفر از ایرانی ها در آن سوی مرزها زندگی می کنند و این یعنی کشور از مزیت همراهی و استفاده از توان آنها بی بهره است. آمار مرکز جهانی مهاجرت هم نشان می دهد در سال ۲۰۱۵ معادل ۱.۴۰ درصد از کل جمعیت ایران خارج کشور زندگی می کنند. در سال ۱۳۸۸ وزارت علوم اعلام کرد از ابتدای انقلاب از میان ۱۲ هزار دانشجویی که با هزینه دولت به کشورهای مختلف رفته اند، ۴۰۰ نفر بازنگشته اند، همچنین ۶۰ هزار دانشجوی ایرانی در خارج از ایران تحصیل می کنند. براساس آمارهای رسمی نسبت خروج فارغ التحصیلان از ایران به تعداد کل این افراد ۱۵ درصد است. تعداد مهاجران ایرانی به آن سوی مرزها تا چهار دهه پیش تنها ۵۰ هزار نفر بوده است. مهاجرت نخبگان چنان رواج داشته است که در چند سال گذشته صندوق بین المللی پول، ایران را از این نظر در رتبه نخست جهان قرار داد.

به هرحال اعداد گویای این موضوع است که مهاجرت به بحثی جدی تر از همیشه در اقتصاد ایران تبدیل شده است. نیروهای نخبه ای مانند مرحوم مریم میرزاخانی، فیروز نادری و... همگی از دل همین جامعه و اقتصاد به کشورهای دیگر رفته اند. البته و صدالبته سوالی اساسی هم وجود دارد، اینکه آیا اگر این نخبگان در ایران باقی می ماندند، احتمالا به این میزان بازدهی و اعتبار می رسیدند؟ به نظر می رسد ساختار حاکم بر اقتصاد ایران چنان نیست که بتواند این افراد صاحب آینده را به جایگاهی درخشان برساند. کما اینکه بسیاری از نخبگان دیگر هم در کشور ماندند ولی امروز اثری از آنها در اقتصاد نمی توان یافت یا اگر اثرگذار هم باشند، به اندازه نمونه های مهاجر نیستند. بخشی از مهاجران جوانانی هستند که باید آنها را نیروهای متخصص، فعال و صاحب خلاقیت و دانش محسوب کرد که تنها برای دستیابی به شغل و زندگی بهتر راهی آن سوی مرزها شده اند. این گروه در صورتی که در ایران وضعیت کاری مناسبی پیدا کنند و امکان زیست مناسب داشته باشند، احتمالا دست به مهاجرت نمی زنند. بخشی از دلایل مهاجرت نخبگان کشور به آن سوی مرزها به موضوع زیست شهروندی مربوط است. این افراد علاقه دارند در آسایش و امنیت زندگی کنند و گاهی به دلیل برخی تصمیم گیری ها احساس امنیت در آنها از بین می رود. محصول این اتفاق پیش کشیده شدن گزینه مهاجرت برای جوانانی است که در هرجای دیگر دنیا هم می توانند شغل و زندگی داشته باشند. متاسفانه طی سال های اخیر ایران بیش از اندازه سیاسی و به معنایی سیاست زده شده است. این سیاست زدگی احساس آرامش و امنیت را به خطر می اندازد و موضوع مهاجرت را بازهم پیش می کشد. نکته قابل توجه اینجا است که مهاجران ایرانی در کشورهای دیگر به دلیل اینکه شهروند درجه دو تلقی می شوند، خود را از مناقشات داخلی که می تواند سیاسی یا اجتماعی خاص کشور مقصد باشد کنار می کشند و عملا زیست شان در فضایی به شدت آرام و فارغ از احوالات پیرامونی صورت می گیرد. اتفاقا این نوع رفتار برای آنها که از جوی سیاست زده به فضایی آرام رفته اند، مطلوبیت هم به همراه می آورد.

نسل های بعدی این ایرانیان مهاجر به دلیل اینکه هیچ اتصالی به فرهنگ ایرانی ندارند، عملا نشانی از هویت ملی شان را بروز نمی دهند و این گونه یک نسل نخبه از کشور دور می شود. برای درک بهتر این وضعیت بهتر است به آمارهای صندوق بین المللی پول توجه شود که نشان می دهد ایران در بین ۹۱ کشور جهان از نظر فرار مغزها رتبه اول را در اختیار دارد و سالانه تا ۱۸۰ هزار نفر با تحصیلات عالیه از کشور خارج می شوند. طبق آمار صندوق بین المللی پول هم اکنون بیش از ۲۵۰ هزار مهندس و پزشک ایرانی در آمریکا هستند. طبق آمار رسمی اداره گذرنامه، در سال ۸۷ روزانه ۱۵ کار شناس ارشد، ۴ دکتر و سالانه ۵۴۷۵ نفر لیسانسیه از کشور مهاجرت کردند. این اعداد تاییدکننده وضعیت نامطلوب ایران در مورد پدیده مهاجرت است. اما موضوع نگران کننده این است که آیا راهکاری برای نگه داشتن طیف مهاجران اقتصادی وجود دارد؟ حسرت بزرگ همین جاست که اقتصاد ایران پتانسیل های ذاتی بسیاری دارد که می توان با بهره گیری از آنها به اقتصادی قابل رشد رسید و در این صورت است که مقداری از بار مهاجرت کاسته می شود.  به همین جهت وقتی در مورد موضوعات صرفا اقتصادی مانند بهبود محیط کسب وکار، کاهش حجم بوروکراسی حاکم بر اقتصاد، رفع قوانین مزاحم، بهبود وضعیت ساختارهای نظام مالیاتی، بانکی و ارزی، مبارزه با فساد، ایجاد فضای رقابتی در اقتصاد، ایجاد شفافیت و در یک کلام بهینه سازی ساختار اقتصادی صحبت می شود، تنها اقتصاد نیست که نفع می برد و این جامعه است که از ثمرات زندگی بهتر شهروندان کشور بهره مند می شود.

یک نمونه ساده در نظام اقتصادی ایران موضوع استارت آپ ها است. تنها طی دوره ای کوتاه و به سبب ایجاد بسترهای اینترنتی و قانونی، موجی از امید در میان جوانان تحصیلکرده ایجاد شد و آنها از این فضا برای خلق بنگاه هایشان استفاده کردند. البته بماند که مدتی بعد فشارهای ملموس و ناملموس اقتصادی، همان عرصه را هم تنگ کرد ولی حداقل طی زمانی مشخص بخشی از نیروهایی که ممکن بود برای خلق فرصت شغلی مناسب از کشور مهاجرت کنند، در ایران باقی ماندند و بنگاه های خلاقیت محور را تاسیس کردند. جان کلام اینکه جامعه و اقتصاد هردو به یکدیگر اتصالی ناگسستنی دارند. بهبود این دو باید همزمان صورت گیرد و البته که اقتصاد اولویت های بیشتری دارد ولی باید دقت داشت که موضوعات به ظاهر اجتماعی مانند مهاجرت در میان مدت می تواند چه اثرات تخریبی عظیمی بر پیکره اقتصاد این سرزمین داشته باشد. با این نگاه موضوع بازسازی اقتصاد ایران هم به موضوعی ملی تبدیل می شود که دیگر در دایره تنگ اختلافات سیاسی و جناحی نمی گنجد. برای اینکه از رنج مهاجران کم کنیم، باید زودتر به فکر بازسازی اقتصاد این کشور باشیم

 

ارسال نظر